बसाइसराइ वेदना : छोराछोरीलाई दिने उदाहरण छैन गाउँमा – Nepal Press
ब्लग

बसाइसराइ वेदना : छोराछोरीलाई दिने उदाहरण छैन गाउँमा

अहिले देशका धेरै गाउँ ‘नगर’ अर्थात शहर भएका छन् । ‘नगर’ सुविधाको आधारमा छैन, सरकारी कागजातको आधारमा छ । जथाभावी घोषणाले गाउँहरु जबरजस्त नगर हुन पाएका छन् । सरकारले नगर घोषणा गर्न नसकेर गाउँ नै भएर रहन पाएको गाउँ हो मेरो गाउँ । मेरो गाउँ तेह्रथुमको मोराहाङ हो ।

मेन्छ्यायेम गाउँपालिकाको मुकाम मेरो गाउँ अहिले गाउँलेहरुकै मुकाम बन्न सकेको छैन । गाउँलेकै के कुरा मेरै मुकाम बन्नसकेको छैन । नागरिकतामा गाउँकै ठेगाना बोकेर देश-दुनियाँ डुल्ने म, गाउँ डुल्न धेरै वर्षपछि मात्रै गाउँ पुगे । साउन पहिलो हप्ताको पहिलो दिन म गाउँमा गएँ । गाउँमा पहिलोपटक सवारीमा पुगेको त्यही साउन १ गते नै हो । धरानबाट मोराहाङ ट्याक्सीमा ११ सय रुपैयाँ तिरेर पुग्दा सित्तै पुगेको अनुभव भयो । गाउँ छोड्नु अगाडि तीन घण्टा हिँडेर जिरिखिम्तीबाट मात्रै गाडी पाउने युगको भुक्तभोगीलाई गाउँमै गाडीमा जान पाउने कुरा सम्झिँदामात्रै सन्तुष्टि हुन्छ । त्यो सन्तुष्टिको अगाडि जतिसुकै शुल्क सानै हुन्छ । मलाई सानै भयो ११ सय रुपैयाँ ।

अरुबेला घरको कामले गाउँ गएको थिएँ । यो पटक आफ्नै कामले गाउँ गएको थिएँ । आफ्नै कामले पनि के भन्नु, खास कामै नभई गाउँ गएको थिएँ । राँके मेलाको पन्ध्र वर्ष अगाडिकै नोस्टाल्जिया खोज्दै गाउँ पुगेको थिएँ । गाउँमा राँकेको पुरानो अनुहार दिएन । राँके भर्न आउने लामा-लामा ताँतीहरु थिएनन् । राँकेमा हुने भीडभाड थिएन । राँकेको अवसरमा हुने फूटबल प्रतियोगिताको मैदान ठूलो थियो । तर, दर्शक दीर्घा ठूलो थिएन । राँकेलाई राँके जस्तो देखिने कुनै झल्को दिएन ।

राँकेमा भेटिने साथीहरु थिएनन्, साथीहरुको सम्झनामात्रै थियो । राँकेलाई गाउँ छोडिजाने साथीहरुले सम्झे सम्झेनन्, थाहा छैन । राँकेले साथीहरुलाई सम्झियो पक्कै । राँकेमा मोराहाङ, श्रीजुङ, पौंठाकदेखि टाढा-टाढाका धान नाच्न आउने सोल्टीसोल्टिनीले राँके सम्झे सम्झेनन्, थाहा छैन । राँकेले धान नाच्ने सोल्टीसोल्टिनीहरुलाई सम्झियो पक्कै । भीडविनाको राँके के राँके ? साथीहरुविनाको राँके के राँके ? धान नाँचविनाको राँके के राँके ?

खासमा गाउँबाट गाउँ हराउँदै गएको बुझ्न गाउँमा घरदैलो गर्नै नपर्ने रहेछ । हरेक वर्ष लाग्ने राँकेको अनुहार एक झल्को हेरे पुग्ने रहेछ । राँकेमा नदेखिएको गाउँलाई घर–घरमा पुगेर देख्ने कुरै आएन । हो, यस्तै भयो गाउँमा डुल्दा । गाउँमा घर छन् । घरमा मान्छे कम छन् । कोही वैदेशिक रोजगारमा छन्, कोही शहरमा गएका छन्, कोही जिल्ला सदरमुकामा गएका छन् । कतै न कतै गएका छन् । तर, गाउँबाट गाउँमै गएका छैनन् । गाउँ नछोडी इलम गर्न बाहिरिएकाहरु गाउँमै आउने कुनै ग्यारेन्टी छैन ।

वैदेशिक रोजगारमा गएकाहरुलाई गौंडा-गौंडामा बसेर लोभ्याएर घडेरीमा लाखौं खन्याउन लाउने जदहरु छन् । जदहरुले उनीहरुलाई गाउँसम्म फर्कन दिने सम्भावना कम छ । जद अर्थात् जग्गा दलालले गाउँमा केही लाखमै इलम गर्न सकिने सम्भावना देखाउँदैनन् । ठूलो सम्भावना घडेरीमा हालेर लाखौं पैसा कमाउने सपना देखाउँछन् । सामान्य आम्दानी भएको मान्छे मख्ख पर्छन् । केही पैसा घडेरीमा हाल्छ । केही वर्षपछि घर बनाउँछ । घरले आम्दानी दिँदैन । फेरि घर चलाउन विदेशै जान्छ । विदेशदेखि विदेशसम्मको चक्रव्यूहले यस्तो बनाउँछ कि उसले ‘चालीसपछि रमाउन’ पनि पाउँदैन । यस्तो नपाउने लाखौं अनुहारहरुको आँकडा सरकारसँग छैन, गाउँसँग छ । गाउँको तीतो सम्झनासँग छ ।

बजार गएका वा तराई गएका अथवा सदरमुकाम गएकाहरुको समेत गाउँसँग संवाद कम हुन्छ । उनीहरु आफू बसेकै माटोमा टाँसिन्छन् । टाँसिन बाध्य हुन्छन् । र, उनीहरु गाउँ जाँदैनन् । त्यसको एक उदाहरण म आफैं हुँ ।

घरमा मान्छे छैनन् । घर खाली छन्, अस्थिपञ्जरमात्रै छ । घरको प्राण छैन । प्राणविहीन घरहरु भएका गाउँ एक संग्रहालय जस्तै भएको छ ।

बसाइसराइको तथ्यांक कहालीलाग्दो छ । २०७४ सालदेखि अहिलेसम्म गाउँका २४४ परिवारको ७३० जना बसाइ सरेर गएका छन् । पालिकाको तथ्यांकमा गाउँबाट औपचारिक रुपमा बसाइसराइ गर्नेमात्रै अटाएका छन् । हाम्रो परिवार जस्तो गाउँमा घर भएर पनि हाल तराईमा बस्नेहरुको आँकडा यो तथ्यांकमा आउँदैन ।

६ वटा वडा भएको गाउँपालिकामा १ र २ वडा साबिकको पौठाका गाविस, ३ र ४ श्रीजुङ गाविस तथा ५ र ६ वडा साविक मोराहाङ गाविसका वडा हुन् । वडा नम्बर १ मा साविक पौठाकका वडा नम्बरहरु १-४ पर्छन् । वडा नम्बर २ मा साविक पौठाककै ५-९ वडा नम्बर पर्छन् । वडा नम्बर ३ ले साविक श्रीजुङका ७-९ वडा समेट्छ । वडा नम्बर ४ ले श्रीजुङकै साविक १-६ वडा समेट्छ । वडा नम्बर ५ मा मोराहाङका साविक वडाहरु १, २, ३, ७ र ८ पर्छन् । वडा नम्बर ६ मा मोराहाङकै साविक ४, ५, ६ र ९ पर्छन् ।

सबैभन्दा धेरै बसाइसराइ हुने वडा नम्बर ५ र ६ नै पर्छन् । वडा नम्बर ५ का ५१ घरका १५९ र वडा नम्बर ६ का ४६ घरका १६१ जना बसाइ सरेका छन् । वडा नम्बर २ र ४ का समान ४३ परिवारका क्रमशः १३९ र ९२ जना बसाइ सरेका छन् । वडा नम्बर ३ का ३२ घरका ९९ जना र वडा नम्बर १ का २९ घरका ८० जनाले बसाइ सरेको मेन्छ्यायेम गाउँपालिकाको तथ्यांक छ ।

मेन्छ्यायेम गाउँपालिका जस्तो थोरै जनसंख्या भएको पालिकामा यो डरलाग्दो तथ्यांक हो । जनगणना २०७८ अनुसार गाउँपालिकाको जनसंख्या ६ हजार ६९८ जना देखिन्छ । यो तथ्यांक १० वर्ष अगाडिको भन्दा कम हो । जनगणना २०६८ अनुसार यहाँकोे जनसंख्या ८ हजार ७८ थियो । दश वर्षमा गाउँको जनसंख्या १ हजार ३८० घट्नुमा बसाइसराइकै प्रमुख कारण योगदान छ ।

गाउँमा मान्छे हुँदै नभएको हैन । मान्छेहरु छन् । जस्तो कि ५० नाघेका धेरै मान्छे गाउँमा छन् । विद्यालय पढ्दै गरेकाहरु गाउँमा छन् । बुढाबुढी त गाउँमा धेरै नै छन् । भएकाहरु गाउँमा खुशी छैनन् । खुशी भएको अभिनयमा छन् । खुशी राजनीति गर्नेहरु होलान् ।

खुशी सरकारी जागिर खाएर गाउँमै बसेकाहरु होलान् । खुशी गाउँघर भ्याएर शिक्षण गर्नेहरु पनि होलान् । तर, उनीहरु पनि खुशी छैनन् । खुशी भएको भए उनीहरुले आफ्नो कमाइको लाखौं रकम गाउँ बाहिर लगानी गर्दैनथे । बुढेसकालमा गाउँमै अडिने सम्भावना कम देख्दैनथे ।

गाउँमा दुःखी हुनेहरु सुविधा नभएर भएका हैनन् । गरिब भएर दुःखी भएका हैनन् । गाउँमा सुविधा छ । पहिले तीनचार घण्टामा पुगिने गाडीको बाटो गाउँमै आएको छ । धेरैको त आँगनमै आएको छ । एमबीबीएस गरेका डाक्टर गाउँमै आएका छन् । पहिले जस्तो सदरमुकाम पुगेरमात्रै एमबीबीएस डाक्टर हेर्ने अवस्था अन्त्य भएको छ । हातहातमा मोबाइल छ । बजार-बजारमा इन्टरनेट छ । गाउँमा तेह्रथुम पावर कम्पनीको जलविद्युत योजनासमेत आएको छ । योजनासँगै धेरैले सेयरधनी हुने मौका पाएका छन् । गाउँका चौपाया, अन्नबालीदेखी रुख-बुट्यानसम्मको दाम बढेको छ । बजार गाउँ खोज्दै आएको छ । यतिका कुरा गाउँमा आएर पनि गाउँ गाउँबाटै किन गयल छ ?

यसबारेमा कुरा गर्दा राँके बजार भर्न आएकी लिम्बूनी बोज्यू साथीसँग भन्दै थिइन्, ‘पहिले गाउँमा सुविधा थिएन, मान्छे थिए । अहिले सुविधा छ, मान्छे छैनन् ।’

गाउँमा गाउँ छोड्ने या भनौं गाउँको विकल्प शहरमा घरघडेरी जोड्ने यस्तो ट्रेन्ड छ कि त्यो ट्रेन्डमा नपर्नु ‘पछि’ परेको जस्तो सामाजिक मनोविज्ञान निर्माण भएको छ । पहिले-पहिले विद्यालय शिक्षासम्म गाउँमै पढाउनेहरु अहिले त्यसो गर्न झन्झट मान्छन् । कममात्रै गाउँका भीआईपीहरुका सन्तान गाउँका विद्यालयमा पढ्छन् । एक दशक अगाडिसम्मको दृश्यमा पूरापूर बदलिएको छ ।

मेरै उदाहरण दिउँ, म कक्षा ९ सम्म पढेको गौखुरी स्कुलमा मेरा सहपाठी गाउँका भीआईपीकै छोराछोरीहरु थिए । जस्तै स्कुलका प्रधानाध्यापक विश्वराज खापुङका छोरा लावण्यविक्रम सिंह लिम्बू (राजु) मेरा सहपाठी थिए । स्कुलका पुराना सर सत्यनारायणका नाति राजकुमार गुप्ता मेरै सहपाठी थिए । गाउँमै बसेर पौंठाक स्कुल पढाउने शिक्षक डेनु गौतमका छोरा विवेक गौतम मेरै कक्षासाथी थिए । शिक्षक बद्री गौतम पुत्री सीता गौतमदेखि पूर्व गाविस उपाध्यक्ष केशव गौतम पुत्री निलम गौतमसम्म मेरै कक्षाका साथी थिए । अहिले यस्ता सामाजिक, शैक्षिक तथा राजनीतिक व्यक्तित्वका छोराछोरीहरु गाउँकै विद्यालयमा पढ्ने नजीर दुर्लभ देखिए ।

पहिले पो सशस्त्र द्वन्द्व थियो । द्वन्द्वको भयले तराई अनि शहर सर्न एउटा कारण हुन सक्थ्यो । अहिले त देशमा द्वन्द्व र युद्ध केही छैन । तर, गाउँ छोड्ने गति युद्धस्तरको छ । यो गतिका पीडित धेरै छन् । मसँग गाउँकी एक भाउजू भन्दै थिइन्, ‘छोराछोरीलाई यस्तो बन भन्ने उदाहरण गाउँमा छैनन् ।’

गाउँमा प्रभावशाली जनप्रतिनिधि, सरकारी कर्मचारी, शिक्षक, प्रहरी र ठेकेदार तथा नेताहरुमात्रै छन् । प्रभावशाली नागरिकहरु छैनन् । जस्तो भूपू गोर्खा सैनिकदेखि शिक्षकहरु गाउँमा कमै छन् । गाउँकै लब्ध प्रतिष्ठित व्यापारीदेखि सामाजिक अगुवाहरु छैनन् । आम सर्वसाधारणमात्रै गाउँमा छन् । तेजिला पढ्दै गरेका विद्यार्थीहरु कम छन् गाउँमा । पढेर गाउँमै केही गरेकाहरु झन कम छन् । कुनै प्रतिष्ठित पेशाबाट अवकाश भएर गाउँ बसेका त झनै छैनन् भन्दा हुन्छ । त्यसको असर गाउँको आम मनोविज्ञानमै परेको छ । जसको उदाहरण भाउजूले भनेको मार्मिक कुरा ‘छोराछोरीलाई यस्तो बन भन्ने उदाहरण गाउँमा छैनन्’ आफै हो ।

श्रीजुङका विष्णु भण्डारीले बसाइसराइ गाउँकै टाउको दुःखाइ भएको सुनाए । २०१० सालमै गौखुरी स्कुल स्थापना गरेको गाउँ कमजोर पक्कै हैन । अहिलेका संघीय स्वास्थ्यमन्त्री भवानी खापुङ, प्रदेश प्रमुख परशुराम खापुङ, त्रिभुवन विश्वविद्यालयका चिनिएका प्राध्यापक डाक्टर राजकुमार भट्टराईलगायत दिग्गज जन्माएको गाउँ हो मेरो गाउँ । यही स्तरको शैक्षिक, राजनीतिक, प्राज्ञिक ओज गाउँले बोक्ने भविष्यलाई बसाइसराइको लर्कोले चुनौती थपिदिएको छ ।

हुन त बसाइसराइ हुनु नराम्रो हैन । तर, जानेकै हाराहारीमा आउनेहरु हुनुपर्छ । मेरो गाउँमा यो अवस्था छैन । जस्तै, २०७४ सालदेखि हालसम्म २२ घरका ५७ सदस्यमात्रै गाउँमा फर्केका छन् । २४४ घरका ७३० जनाले बसाइ सरेको गाउँमा यो नगन्य संख्या छ । पालिकाका ६ वटा वडामा बसाई सरेर आउनेको संख्या थोरबहुत छ ।

वडा नम्बर २ मा पछिल्लो ६ वर्षमा ४३ घरका १३९ सदस्यले बसाइ सरेर गाउँ छाडे । गाउँमा बसाइ सरेर भने एकजना पनि नआएको तथ्यांक छ । यो वडा नम्बर २ को लागि मात्रै हैन, सिंगो गाउँपालिकाकै डरलाग्दो तथ्यांक हो । यो तथ्यांक मिलाउने पालिकाले सोच्नुपर्ने देखिन्छ । कसो गरे गाउँमा गाउँले कम होलान् भन्नेमा मोराहाङ ५ की मेरी तल्लाघरे ८८ वर्षकी बढेमा रम्भादेवी गौतमको सुझाव मननीय छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘बसाइसराइ होस् । तर, घर खाली नहोस् ।’

प्रतिक्रिया

4 thoughts on “बसाइसराइ वेदना : छोराछोरीलाई दिने उदाहरण छैन गाउँमा

  1. सुन्दर लेख्नु भएछ बिराट जि,मेन्छ्यायेम गाउपालिकाको नाम पनि मन पर्यो। तथ्याङ्क सहित पढ्दा झन स्पस्ट भइयो। गाउको फोटा सुन्दर लागे।

  2. लेख धेरै हदसम्म यथार्थपरक नै छ। धेरै त अवसर नपाएरै बसाई हिडे र हिड्दै छन्। अवसर पाएकाहरुले पनि बसाइँ सराइ नै रुचाएका छन्। यो स्वभाविक नै हो किनकी हरेक ब्यक्ति नयाँ खोज्छ।
    तैपनि लेखले बसाइँसराइका तमाम बस्तुपरक/तथ्यपरक कारणहरु उजागर गर्न सकेको छैन। जस्तै: भएका अवसरमा समानुपातिक र स्वच्छ प्रतिस्पर्धात्मक बितरण प्रणाली बिकास हुन सकेको छैन। गौखुरी मा वि को लागि अतुलनिय योगदान भएका कमल नारायण झा जस्ता ब्यक्ति त उत्तरार्धमा बिरक्तिए भन्ने सुनियो। एकपटक बिरक्तिएर ठाउँ छोडेपछि मान्छे बिरलै फर्किन्छ जसको एउटा ज्वलन्त उदाहरण माओबादी अतिबादले खेदिएकाहरु। अन्य धेरै कारणहरु छन् जसले गर्दा सहर पसेका र तराइ झरेकाहरु गाउँ/ठाउँ फर्किन चाहदैनन् वा आट गर्दैनन्। त्यहाँको नेतृत्वले कारण पहिल्याएर रोक्न सक्नुपर्छ, हिडेपछी फर्किने सम्भावना अत्यन्त न्यून रहन्छ।

  3. यथार्थ र मर्म काे नजिक अनि अाफु ठालु नबनि अात्म बृतान्त कहनेे शक्ति उदाहरण ,स्पष्ट , भाषा शैली र बगाई गजब भाई

  4. लेख प्रस्ट र सहि लाग्यो भाइ, खोइ त्यस्को उधाहरण हामिनै हुम, तपाइको लेखले मन छोयो मैले चाहिँ गाउँ फर्कने अठोट गरेकोछु !👍️

Leave a Reply

Your email address will not be published.